İran Krizi ve Avrupa Ekonomisine Etkileri
ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarıyla artan karşılıklı misillemeler, bölgedeki krizi derinleştirerek kıtanın ekonomik yapısını sarsmaya başladı.
Orta Doğu'daki çatışmaların etkisiyle enerji arzında yaşanan azalma, Avrupa'nın bazı ülkelerinde akaryakıt fiyatlarının 2 euroyu geçmesine sebep oldu. Bu durum, sanayi üretiminden taşımacılığa kadar birçok sektörde maliyet baskısını artırırken, hükümetler vergi indirimleri ve doğrudan destekler içeren mali paketlerle ekonomik dengeyi sağlamaya çalışıyor.
Brent Petrol Fiyatları ve Enerji Güvenliği
Enerji fiyatlarındaki ani yükselişin temelinde Orta Doğu'daki jeopolitik kriz yatıyor. Şubat ayı sonunda ABD ve İsrail'in İran'a yönelik hava saldırıları sonrasında Brent petrolün varil fiyatı 119 dolara kadar yükseldi, bu da Avrupa'nın enerji arz güvenliğini gündemin en üst sırasına taşıdı.
Katar'daki LNG tesislerine yönelik saldırılar, piyasalardaki arz kaygılarını artırdı. Enerji arzındaki azalma, pompa fiyatlarına doğrudan yansırken, İran ile yaşanan gerilimin ekonomik sonuçları Avrupa'daki tüketicileri etkiliyor. Almanya gibi bazı ülkelerde litre fiyatlarının 2 euro'yu aşması, toplumsal huzursuzluğu artırmakta, enerji yoğun sektörler ise gaz arzındaki sıkıntı nedeniyle artan elektrik maliyetleriyle mücadele ediyor.
AB'nin Enerji Faturalarını Düşürme Çabaları
Avrupa Birliği (AB) Komisyonu, enerji faturalarını azaltmak amacıyla "Vatandaş Enerji Paketi" çerçevesinde yeni teşvikler ve fiyat izleme sistemleri üzerinde çalışıyor. AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, son liderler zirvesinde yaptığı açıklamada, "Savaşın Avrupa üzerindeki en doğrudan etkisi enerji alanında hissediliyor" diyerek üye ülkeleri acil eylem planları oluşturmaya davet etti.
Von der Leyen, alınacak önlemlerin geçici, hedefli ve duruma özel olması gerektiğinin altını çizerek, "Mümkün olan yerlerde acil destek sağlayacağız, gerekli olan yerlerde yapısal değişiklikler yapacağız ve elektrik fiyatlarını belirleyen temel unsurlar üzerinde harekete geçeceğiz" ifadelerini kullandı.
AB Konseyi Başkanı Antonio Costa, Orta Doğu'daki kriz nedeniyle fosil yakıt fiyatlarındaki artışa çözüm bulunması gerektiğini ifade ederek, "Vatandaşlarımızı ve şirketlerimizi korumak için acil tedbirler almamız gerekiyor" dedi. Bu bağlamda, AB Komisyonu, üye ülkelerin özel durumlarını ve enerji yoğun sektörlerin maruz kaldığı riskleri göz önünde bulundurarak hedefli ve geçici tedbirler sunacak.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), tarihin en derin enerji krizlerinden biriyle karşı karşıya kalındığı uyarısında bulunarak, petrol tüketimini azaltmak için "uzaktan çalışma" ve "hız sınırı" gibi radikal tasarruf önlemlerinin uygulanmasını önerdi.
Ülkelerin Enerji Yönetimi ve Önlemleri
Almanya, enerji arz güvenliğini sağlamak amacıyla piyasa denetimi ve şeffaflık stratejileri uyguluyor. Berlin yönetimi, "akaryakıt önlem paketi" ile piyasa şeffaflığına odaklanarak, istasyonların fiyatlarını günde yalnızca bir kez değiştirmesine izin verdi. Kartel denetimleri sıkılaştırılırken, rekabeti korumak adına şirketlerin bölünmesi gibi geniş yetkiler antitröst makamlarına verildi.
İtalya, akaryakıtta litre başına 25 sentlik vergi indirimini içeren bir kararnameyi yürürlüğe koydu. Başbakan Giorgia Meloni, pompa fiyatlarını ham petrol varil fiyatlarına endeksleyen bir sistem kurdu ve spekülasyonları önlemek için "Bay Fiyat" (Mr. Prezzi) adıyla anılan mali polis birimi anlık denetimler başlattı.
Fransa'da kamu borcunun GSYH'nin yüzde 117'sine ulaşması, hükümetin manevra alanının dar olduğunu gösteriyor. Emmanuel Macron, 2018'deki akaryakıt zamlarına karşı gösterilen tepkiler nedeniyle genel vergi indirimi yerine ulaşım ve balıkçılık gibi kritik sektörlere "vaka bazlı" doğrudan yardımlar sunmayı tercih ediyor.
İngiltere’de enerji sektörünün denetim kurumu Ofgem’in temmuzda yıllık tavan fiyat sınırını 1.641 sterlinden 2.150 sterline çıkaracağı öngörülüyor. Maliye Bakanı Rachel Reeves, en kırılgan haneler için KDV ve çevre vergilerinde kesintiyi içeren "hedefli yardım" modelleri üzerinde çalıştığını açıkladı.
İspanya'nın Destek Paketi ve Diğer Ülkelerin Önlemleri
Avrupa genelinde artan enerji fiyatlarına karşı en kapsamlı önlemlerden biri İspanya hükümetinden geldi. İspanyol sol koalisyon hükümeti, savaşın ekonomik etkilerini hafifletmek için 5 milyar euro değerinde bir destek paketi üzerinde uzlaştı. Paket, benzin, dizel, doğal gaz ve elektrik üzerindeki Katma Değer Vergisi'ni (KDV) yüzde 21'den 10'a düşürmeyi içeriyor.
Başbakan Pedro Sanchez, nakliye şirketleri, çiftçiler ve balıkçılar için yakıt fiyatlarında litre başına 20 sentlik doğrudan sübvansiyon uygulanacağını duyurdu. 80 ayrı önlem içeren bu paket, sadece enerjiyle sınırlı kalmayıp kira düzenlemelerini de kapsamaktadır.
Düşük gelirli ailelerin kira sözleşmelerinin uzatılması ve enerji faturalarını ödeyemeyen hanelerin elektrik ve gazının kesilmesine karşı koruma sağlanması planlanmaktadır.
İspanya'da akaryakıt fiyatları (benzin 1,71 euro, dizel 1,84 euro) Almanya gibi ülkelere göre daha düşük olsa da hükümet, vergi indirimlerinin yürürlüğe girmesini bekliyor.
Doğu ve Güneydoğu Avrupa ülkeleri de fiyat artışlarını kontrol altına almak için doğrudan yöntemleri tercih ediyor. Macaristan Başbakanı Viktor Orban, benzinin litresini 595 forint (1,77 dolar) ve motorini 615 forint (1,83 dolar) seviyesinde sabitledi.
Hırvatistan, Arnavutluk ve Kosova'da ise perakende fiyatlara sınırlama getirildi ve petrol şirketlerinin kar marjları denetim altına alındı. Yunanistan hükümeti ise akaryakıt ve temel gıda ürünlerinde kar marjlarını üç ay boyunca sınırlama kararı aldı.
Küresel ticaretin önemli noktası Hürmüz Boğazı'ndan 1-23 Mart tarihleri arasında sadece 144 gemi geçerken, bu sayı savaş öncesinde tek bir günde ulaşılan seviyeye eşdeğer. İngiltere Deniz Ticaret Örgütü verilerine göre, Hürmüz Boğazı'ndan tarihsel ortalamada günde 138 gemi geçiş yapmaktaydı.
MarineTraffic'ten alınan verilere göre, ABD ve İsrail'in İran'a yönelik askeri saldırılarının başladığı 28 Şubat'ta Hürmüz Boğazı'ndan 84 ticari gemi geçiş yaptı. Bu gemilerin 56'sını ham petrol, petrol ve kimyasal ürünleri taşıyan sıvı yakıt tankerleri oluştururken, 19'u kuru yük ve 3'ü sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG), 6'sı ise LPG gemileriydi.
28 Şubat'ta Hürmüz Boğazı'ndan geçen 56 sıvı yakıt gemisinin 24'ünün yükünün bulunmadığı, diğerlerinin ise ham petrol, temiz ve kirli petrol ürünleri ile kimyasal ürünler taşıdığı tahmin ediliyor. LPG gemilerinin 4'ünün dolu olduğu düşünülmektedir.
