Gülden Bengü BİLGİNKöşe YazarıGÖRÜNÜRLÜK KÜLTÜRÜNE KARŞI MELÂMİLİK VE GÜNÜMÜZE ETKİLERİ

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
İnsan, yaptığı güzelliklerin bilinmesini neden ister? Neden inancını, bilgisini, makamını, hatta tevazusunu bile başkalarına gösterme ihtiyacı duyar? Peki, hiç kimsenin görmediği, bilmediği bir iyiliğinkıymeti azalır mı?
Bugün neredeyse her şeyin görünür olması üzerine kurulan bir çağda yaşıyoruz. Başarılarımızı sergiliyor, iyiliklerimizi paylaşıyor, düşüncelerimizi başkalarının onayına sunuyoruz.
İnsan, başkalarının gözünden düşmekten korkar. İtibarını kaybetmekten, eleştirilmekten, onaylanmamaktan, beğenilmemekten çekinir. Oysa üzerinde pek az düşündüğümüz daha çetin bir mesele vardır: İnsanın kendi gözünden düşebilmesi.Başkalarının kusurlarını görmek kolaydır. Kendi kusurlarımızla yüzleşmek ise cesaret ister. İşte bu nedenle başkalarının gözünden düşmekten daha zor olan, insanın kendi gözünden düşebilmesidir.
Oysa İslam tasavvufunun asırlardır yaşattığı bir irfaniyet anlayışı, insana bambaşka bir soru yöneltiyor:Yaptığın iyiliklerden, sahip olduğun bilgiden, hatta tevazundan bile kendine bir üstünlük payı çıkarıyorsan, kendini tanımaya nasıl yaklaşabilirsin?İşte bu soru, bizi İslam düşünce tarihinin en dikkat çekici manevi geleneklerinden biri olan Melâmîlikle buluşturuyor.
MELÂMİLİK NEDİR, NE DEĞİLDİR?
Melâmet kelimesi Arapça levm kökünden gelir; kınamak, ayıplamak, kusur bulmak anlamlarını taşır. Ancak Melâmîlik, sanıldığı gibi insanların kendisini kınamasını istemek veya toplumun değerlerine karşı çıkmak değildir. Melâmîlik, insanın öncelikle kendi nefsini sorgulaması, kendi kusurlarını kınaması, kendisindeki güzelliklerden ötürü kendisinde bir üstünlük görmemesi ve Allah'a olan samimiyetini korumasıdır.
Bu anlayışın temelinde ihlas, yani samimiyet vardır. İhlâsın karşısındaki en büyük tehlikelerden biri ise riya, başka bir ifadeyle gösteriştir.
Burada önemli bir ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekir: Melâmîlik, ibadeti küçümsemek, dinî sorumlulukları terk etmek veya yanlış davranışları meşrulaştırmak değildir. Aksine, inancın gösterişten arındırılarak samimiyetle yaşanmasını esas alan bir tasavvuf anlayışıdır.
Kur'an-ı Kerim'in Mâide suresinin 54. ayetinde geçen, Allah yolunda kınayanın kınamasından korkmama anlayışı ile Kıyâme suresinin 2. ayetinde zikredilen nefs-i levvâme, yani kendisini kınayan nefis, melâmet düşüncesinin başlıca dinî dayanakları arasında değerlendirilmiştir.
Burada insanın başkalarının kusurlarıyla uğraşmadan önce kendi iç dünyasına yönelmesi, sorgu günü gelmeden önce kendi nefsini sorguya çekmesine işaret vardır.
HORASAN’DAN ANADOLU’YA UZANAN İRFANİYET GELENEĞİ
Melâmîliğin tarihsel kökleri IX. yüzyılda Horasan bölgesine, özellikle Nişabur çevresine uzanır.İlk dönem temsilcileri arasında yer alan ve 884 yılında vefat eden Hamdûn el-Kassâr, melâmet anlayışının şekillenmesinde önemli bir yere sahiptir.Hamdûn el-Kassâr'ın üzerinde durduğu meselelerden biri, insanın manevi kazanımlarını bir üstünlük sebebi olarak görmemesidir. Çünkü insan, başkalarından daha iyi olduğunu düşündüğü anda nefsinin yeni bir tuzağına düşebilir.
Melâmîlik zaman içerisinde farklı tarihsel dönemlerde gelişmiştir.
İlk devre, Horasan Melâmetiyyesi olarak bilinir. İkinci devre, XV. yüzyılda Hacı Bayram-ı Velî'nin manevi çevresinden doğan ve Ömer Dede Sikkînî ile belirginleşen Bayramî Melâmîliğidir. Üçüncü devre ise XIX. yüzyılda Seyyid Muhammed Nûrü'l-Arabî'nin öncülüğünde gelişen Nûriyye Melâmîliğidir.
Bu üç dönem arasında tarihsel ve öğretisel farklılıklar bulunsa da nefsin sorgulanması, gösterişten kaçınma ve hakikatin insanın hayatında karşılık bulması ortak bir değer oluşturur.
Anadolu'da Melâmîlik yalnızca sohbet meclislerinde değil, esnafın, zanaatkârın, çiftçinin günlük hayatında da iz bırakmıştır. Hacı Bayram-ı Velî'nin çalışma ve üretime verdiği önem, bu kültürel anlayışın önemli örneklerinden biridir.
Melâmî meşrep birinin toplumdan ayrılması, kendisine farklı bir görünüş kazandırması veya manevi kimliğini ilan etmesi beklenmez. Bilakis o, yaşadığı toplumun sorumluluklarını yerine getirirken iç dünyasında hakikati yaşamaya devam eder.Melâmî için mesele dünyadan el çekmek değil, dünyanın esiri olmamaktır.
Tasavvuf tarihinde insanın manevi yolculuğu çoğu zaman nefsin çeşitli makamları üzerinden anlatılmıştır. Nefs-i emmâre, nefs-i levvâme, nefs-i mutmainne gibi kavramlar bu anlatımın bilinen örnekleridir.Ancak burada üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir mesele vardır: Manevi yolculuk, nefis makamlarında yükselerek farkında olmadan nefsine üstünlük kazandırmak değildir. Melâmî irfaniyeti açısından meseleye hakikat cihetiyle bakarsak manevi yolculuğun nefsi öldürmek ya da terbiye etmekler değil; tezkiye yoluyla cehaletini gidermesiyle mümkün olduğunu görürüz.
Nefsi tezkiye, insanın kendisine ve varlığa ilişkin cehaletinin giderilmesiyle nefsinin hakikatini idrak etmesidir.İnsan, kendisini ne kadar tanımaktadır? Sahip olduğunu düşündüğü güç, bilgi ve iradeyi ne ölçüde kavramaktadır? Kendisini müstakil bir varlık olarak görmekten nasıl vazgeçebilir? Bu sorular bizi tasavvuf geleneğinde seyrisülûk olarak adlandırılan manevi yolculuğa götürür.
Melâmî irfaniyetinin tevhid mertebeleriyle yapılanbu yolculuk, insanın kendi varlığına ilişkin yanlış kabullerinden arınması ve hakikati idrak etmesiyle yaşanır. Kişinin manen olgunlaşması teslimiyet ve samimiyetle mümkündür.
Halk içinde Hakk ile olmak
Melâmîliğin en önemli özelliklerinden biri, manevi hayatı gündelik yaşamdan ayırmamasıdır.Melâmî bir insan esnaf, çiftçi, öğretmen, mühendis, sanatçı veya devlet görevlisi olabilir. Onu diğer insanlardan ayıran özel bir kıyafet, unvan veya dış görünüş gerekmez.Çünkü Melâmîlikte insanın kıymeti, kendisine verilen unvanlarla değil, ahlakı ve yaşantısıyla anlam kazanır.
Bu noktada tasavvuf düşüncesinin önemli kavramlarından biri olan vahdet-i vücûd anlayışına da değinmek gerekir. Özellikle Bayramî ve Nûriyye Melâmîliği üzerinde etkili olan bu anlayış, varlığın hakikatinin Hak olduğu idrakini ve insanın kendisini müstakil bir varlık olarak görme yanılgısından arınmasını esas alır.
Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin eserlerinde geniş biçimde ele alınan bu mesele, insanın kendisini mutlak ve bağımsız bir varlık olarak görme iddiasını sorgulamasına ve bununla beraber eşyanın hakikatini kavramasına imkan verir.
Asıl marifet bilgiyi taşımak değil; onu yaşantısıyla anlamlandırarak bilginin taşıdığı insan olabilmektir.Hakikati bilmek başka, bildiği hakikate uygun yaşamak başkadır.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve Melâmilik
Melâmî kaynaklarında Gazi Mustafa Kemal Atatürk ile Ankara'nın önemli Melâmî şahsiyetlerinden Arabacı İsmail Efendi'nin yollarının kesiştiğine, aralarında karşılıklı hürmet ve yakınlık bulunduğuna dair anlatılar yer almaktadır. Melâmîlerin manevi mensubiyetlerini ilan etmekten ve kendilerini ön plana çıkarmaktan kaçındıkları düşünüldüğünde, Atatürk'ün kendisini Melâmî olarak tanımlamamış olması, onun Melâmî meşrep bir yaşantıya sahip olabileceği ihtimalini ortadan kaldırmaz. Nitekim Gazi'nin gösterişten uzak kişiliği, akla ve bilime verdiği önem, şahsi menfaatlerin üzerinde tuttuğu millet sevgisi ve hayatını bir hizmet anlayışıyla şekillendirmesi, Melâmî irfaniyetinin ahlaki ilkeleriyle örtüşür. Arabacı İsmail Efendi ile ilişkisine dair aktarılan hatıralar da bu düşünceyi tarihî ve kültürel açıdan daha ilgi çekici hâle getirmektedir.
Peki, kimdir bu Arabacı İsmail Efendi? Ankara'da Arabacı İsmail Efendi adıyla tanınan ve geçimini arabacılıkla sağlayan İsmail Efendi, bu geleneğin dikkat çekici temsilcileri arasında anılır.
1866 yılında Ankara'nın Ayaş ilçesine bağlı Karakaya yöresinde dünyaya geldiği aktarılan İsmail Efendi, geçimini arabacılıkla sağlayan, halk arasında Arabacı İsmail Ağa veya Arabacılar Kâhyası olarak tanınan bir isimdir. Seyyid Muhammed Nûrü'l-Arabî'nin öncülüğünde gelişen üçüncü devre Melâmîliğinin Ankara'daki temsilcileri arasında anılır. Hacı Vehbi Efendi'ye intisap ettiği, tasavvufi birikimiyle çevresinde saygı kazandığı ve gösterişten uzak bir hayat sürdüğü kaynaklarda aktarılmaktadır.
Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kâtiplik yapan Mahir İz'in Yılların İzi adlı hatıratında da kendisinden söz edilmesi, Arabacı İsmail Efendi'nin yalnızca Melâmî çevrelerinde değil, Ankara'nın toplumsal ve kültürel hafızasında da iz bıraktığını göstermektedir. İz’in aktardığına göre İsmail Efendi; üzerinde tam bir Anadolu esnafı kıyafeti bulunan, hiçbir zaman şeyhlik veya mürşitlık iddiasıyla ortaya çıkmayan, gösterişten titizlikle kaçınan bir zattır. Ancak onun bu sivil görünümünün altında Ehl-i Sünnet akidesine sarsılmaz bir bağlılık vardır. Sözlü tarih kayıtlarına ve tasavvuf araştırmacılarının derlemelerine göre, Çankaya yolu üzerinde veya Ankara’daki hususi meclislerde Mustafa Kemal Paşa ile İsmail Efendi arasında çeşitli karşılaşmalar ve sohbetler gerçekleşmiştir. 1925 yılında tekke ve zaviyelerin kapatılması sürecinde kurumsal tarikat yapıları tasfiye edilirken, zaten tekkesi ve resmi ritüeli bulunmayan Ankara Melamileri ve Arabacı İsmail Efendi bu süreçten olumsuz etkilenmemiş, sivil esnaf kimliğiyle irşat faaliyetlerini sürdürmüştür.
Onun hayatında dikkat çekici olan, manevi kimliğini mesleğinin önüne geçirmemiş olmasıdır. Gündelik hayatın içinde çalışan, geçimini emeğiyle sağlayan bir insanın irfaniyet sahibi olabileceğinin örneğidir. Zira Melâmîlikte insanın kıymeti, toplumdaki mevkiiyle,taşıdığı unvanlarla veya kendisine gösterilen hürmetle ölçülmez; sahip olduğu idraki hayatına ne ölçüde yansıttığıyla anlaşılır.
Melâmî çevrelerinde aktarılan rivayete göre Gazi Mustafa Kemal, Ankara'da Ulus civarında bir kahvehanenin önünden geçerken içeride oturan Arabacı İsmail Efendi'yi görür ve kendisine asker selamı verir. Yanındakilerden biri, Gazi'nin sade görünüşlü bir arabacıya neden böyle bir hürmet gösterdiğini merak eder. Atatürk'ün şu sözü söylediği nakledilir:
“Bizim yapamadığımız inkılapları bu zat yapıyor.”
Bir toplumun kurumlarını, eğitimini, hukukunu ve yaşayışını dönüştürmek başka; insanın kendi varlığına ilişkin cehaletini gidererek hakikati idrak etmesi başka bir meseledir. Melâmî irfaniyetinde söz konusu olan, insanın dış görünüşünü değiştirmesinden çok, kendisine ve varlığa ilişkin yanlış kabullerinden arınmasıdır.
Arabacı İsmail Efendi hakkında aktarılan bir başka rivayet de 1926 yılındaki İzmir Suikastı girişimiyle ilgilidir. Gazi Mustafa Kemal'e yönelik suikast haberinin endişe uyandırdığı günlerde, çevresindekilerin kaygıları karşısında İsmail Efendi'nin şu ifadeyi kullandığı nakledilir:
“Gazi Mustafa Kemal'e bir şey yapamazlar. O, benim tasarrufum altındadır.”
Bu söz, Melâmî çevrelerinde manevi bir sahiplenmenin ifadesi olarak anlatılagelmiştir.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün büyük dehâsını, herhangi bir manevi geleneğe mensup olup olmamasına bağlamamız, Arabacı İsmail Efendi'nin irfaniyetini anlamak için de onu mutlaka Atatürk'le ilişkilendirmemiz gerekmez. Ancak bu iki ismin etrafında anlatılan hatıralar, Ankara'nın Cumhuriyet'e uzanan kültürel hafızasında araştırılmaya değer bir alan sunmaktadır.
Gizlenmeyi Esas Alan Bir Geleneğin Kendi Adıyla Derneği Olur mu?
Melâmîliğin günümüzdeki kurumsal temsilini düşündüğümüzde üzerinde durmamız gereken ilginç bir durumla karşılaşıyoruz.
Tarih boyunca Melâmîler, kendilerini diğer insanlardan ayıracak özel kıyafetlere, gösterişli yapılara, manevi unvanlara ve kurumsal ayrıcalıklara mesafeli durmuştur.Bu tarihsel tavırdan hareketle şöyle bir düşüncemi paylaşmak isterim:
Eğer günümüzün hukuki ve kurumsal gereklilikleri söz konusu olmasaydı, Melâmîlerin kendi adlarını taşıyan bir dernek kurmayı dahi tercih etmeyeceklerini düşünüyorum.
Çünkü Melâmîliğin özünde bir isim altında görünür olma arzusu değil, hakikati gösterişten uzak biçimde yaşama gayreti vardır.
O yüzden bu durumu bir çelişkiden çok, çağımızın şartlarının doğurduğu bir sorumluluk olması açısından değerlendirmek gerekir.
Bugün kültürel mirasın korunması, yazılı kaynakların gelecek nesillere aktarılması, araştırmaların yürütülmesi ve eğitim faaliyetlerinin sürdürülebilmesi için hukuki bir kurumsal yapıya ihtiyaç duyulabilmektedir.
Bir dernek, mensuplarına manevi üstünlük kazandıran bir kimliğe dönüşüyorsa Melâmîliğin ruhundan uzaklaşma tehlikesi taşır. Ancak bilgiye ulaşmayı kolaylaştırıyor, kültürel hafızayı koruyor, insanları ahlaki olgunlaşmaya davet ediyor ve hiçbir kişiyi veya makamı kutsallaştırmadan hizmet ediyorsa önemli bir toplumsal sorumluluğu yerine getirebilir.
Üstelik kültür aktarımı yalnızca kitap yayımlamak veya toplantılar düzenlemekle sınırlı değildir. Tarihsel kaynakları doğru okumak, sözlü anlatıları belgelemek, genç kuşaklara araştırma imkânı sunmak ve bu irfaniyet geleneğinin ahlaki değerlerini günlük hayatla buluşturmak da bu sorumluluğun parçalarıdır.
Bana göre Melâmî kültürünü yaşatmanın yolu, onun insanlığa sunduğu değerleri anlaşılır ve yaşanabilir kılmaktır.
Melâmilik Günümüz İnsanına Ne Söylüyor?
Günümüzde insanın en zor mücadelelerinden biri, kendi benliğiyle kurduğu ilişkidir.
Sosyal medyada beğenilmek, iş hayatında takdir edilmek, toplumda saygınlık kazanmak elbette insanın doğal beklentileri arasındadır. Ancak bütün bunlar hayatın temel amacına dönüştüğünde insan, farkında olmadan kendi oluşturduğu düzenin esiri hâline gelebilir.
Melâmîlik tam da burada güncel bir anlam kazanıyor.Örneğin, bir yöneticiye makamını kişisel üstünlük aracı yapmamayı, bir bilim insanına bilgisini kibir sebebi saymamayı, bir din görevlisine manevi sorumluluğunu gösterişten uzak taşımayı hatırlatıyor.Üstelik bu anlayış yalnızca bireysel ahlakla sınırlı da değil.Toplumsal ilişkilerde hoşgörünün, meslek hayatında dürüstlüğün, kamusal görevlerde sorumluluğun ve insanlar arasında eşit saygınlığın güçlenmesine katkı sunabilecek bir ahlaki bakış açısı da içeriyor.
Melâmî kültürünün günümüze taşınabilecek en önemli yönlerinden biri de: insanın başkaları üzerinde üstünlük kurmaya çalışmasını değil kendi cehaletini fark etmeye yöneltmesidir.
Bugün toplum olarak yalnızca başkalarının hatalarını konuşmak yerine kendi hatalarımızı, sorumluluklarımızı da sorgulayabilirsek, belki birçok meseleyi daha sağlıklı değerlendirip, çözüm elde edebiliriz.
Burada önemli bir hususun altını çizmek isterim: Melâmîlik, insanın haksızlık karşısında susmasını, yanlışları görmezden gelmesini, başkalarına karşı sorumluluklarını terk etmesini gerektirmez. Aksine, varlığın hakikatinin Hak olduğu bilinciyle ve eşyanın hakikatine ârif olmanın getirdiği idrakle, insanın kendisini hiçbir varlıktan ayrı ve üstün görmeden, her şeye hakkını teslim ederek yaşamasını esas alır.
Melâmîlik, yüzyıllar öncesinden bugüne ulaşan bir tasavvuf mirası olmanın ötesinde, insanın kendisiyle yüzleşmesine imkân veren bir anlayışıdır.
Bu irfaniyet geleneği tanınmayı fazlasıyla hak ederken, onun samimiyet, tevazu, nefis muhasebesi ve gösterişten uzak yaşama ilkeleri üzerinde düşünmek bile insanın kendi hayatına farklı bir gözle bakmasını sağlayabilir.
Elbette hiçbir manevi geleneği eleştiriden muaf tutmamak gerekir. Melâmîliğin de tarihsel uygulamaları, farklı yorumları ve insan eliyle oluşmuş yapıları bilimsel ve eleştirel bir yaklaşımla incelenebilmelidir.
Çünkü hakikat, yalnızca geçmişten devralınanı korumak değil, onu doğru anlamak ve liyakatle aktarmak sorumluluğunu da taşır.
Peki, insanların gözünde bir yer edinmek için bu kadar çabalarken, kendi iç dünyamızda yol alıyor, kendi benliğimizden geçebiliyor muyuz? İşte melâmîliğin çağımıza bıraktığı en kıymetli hatırlatmalardan biri de budur: insanın asıl yolculuğu, dünya hayatına ait meselelerle ilgili yaşayabileceği türden bir deneyim değildir; iç aleminde yaşadığı, kendisini cehaletten kurtaran ve varlığının hakikatinin idrakine ermesini sağlayan deneyimdir.